سرویس عمرانی عصر کار؛ سعید زحمتکشان: فرونشست زمین در فارس موضوع تازهای نیست؛ اما انتشار یافتههای جدید علمی درباره گسترش پهنههای درگیر، ضرورت حرکت از مرحله هشدار به سمت برنامه اجرایی و قابل ارزیابی را جدیتر کرده است.
در یک نشست علمی برگزارشده در مرداد ۱۴۰۵، مریم دهقانی، عضو هیئت علمی دانشگاه شیراز، با استناد به نتایج تحقیقات مربوط به سال ۲۰۲۳ اعلام کرد در برخی نقاط دشت مرودشت، حداکثر نرخ فرونشست سالانه تا حدود ۳۰ سانتیمتر گزارش شده است.
در همان گزارش، از مشاهده نشانههای فرونشست در محدودههایی پیرامون تختجمشید، نقشرستم، خطوط ریلی، صنایع پتروشیمی و شهرک صنعتی مرودشت نیز سخن گفته شده است.
این گزارش به معنای وارد شدن خسارت قطعی به تمام این آثار یا زیرساختها نیست؛ اما وقتی یک پدیده زمینشناختی در مجاورت چنین نقاط حساسی گزارش میشود، انتظار طبیعی آن است که برنامه پیشگیرانه و پایش مستمر نیز بهصورت شفاف ارائه شود.
مسئله فقط نشست سطح زمین نیست
کارشناسان، افت منابع آب زیرزمینی و برداشت مستمر از آبخوانها را از مهمترین عوامل مرتبط با فرونشست عنوان میکنند.
بنابراین مقابله با این پدیده فقط با مشاهده ترکهای سطحی یا پایش ظاهری زمین امکانپذیر نیست.
سؤال اساسی این است که برداشت واقعی از منابع آب زیرزمینی در دشتهای حساس فارس چگونه کنترل میشود؟
چه میزان از چاههای هدف به ابزار اندازهگیری هوشمند مجهز شدهاند؟
میزان برداشت واقعی چگونه با سهم مجاز تطبیق داده میشود؟
و در مناطقی که نرخ فرونشست بالاتر گزارش شده، آیا نظارت متفاوت و سختگیرانهتری اعمال میشود؟
کنتور هوشمند؛ اما پوشش مناطق حساس چقدر است؟
بر اساس اظهارات منتشرشده از مدیرعامل شرکت آب منطقهای فارس در مرداد ۱۴۰۵، حدود ۳۲ هزار و ۶۰۰ کنتور هوشمند بر چاههای استان نصب شده و این تعداد حدود ۵۰ درصد چاههای هدف را پوشش میدهد.
این اقدام اهمیت زیادی دارد، اما برای ارزیابی مسئله فرونشست یک سؤال دیگر نیز باید پاسخ داده شود:
در پهنههای دارای خطر بیشتر، چه درصدی از چاهها به کنتور هوشمند مجهز هستند؟
متوسط استانی بهتنهایی برای ارزیابی وضعیت مناطقی مانند مرودشت، کوار و سایر پهنههای حساس کافی نیست.
اقدامات انجامشده در محدودههای میراثی
مسئولان آب منطقهای فارس پیش از این از مسدود شدن چاههای غیرمجاز در حریمهای سهگانه تختجمشید خبر دادهاند.
همچنین مدیرکل میراث فرهنگی فارس اعلام کرده مطالعات مربوط به فرونشست در سه کانون پاسارگاد، دارابگرد و محدوده تختجمشید و نقشرستم انجام شده و تفاهمنامهای با مدیریت منابع آب برای اقدامات ایمنسازی منعقد شده است.
این اقدامات قابل توجه است؛ اما اکنون افکار عمومی نیازمند اطلاع از خروجی اجرایی آنهاست.
نتیجه مطالعات چه بوده است؟
چه اقداماتی وارد مرحله اجرا شده؟
پایش با چه فاصله زمانی انجام میشود؟
و برای سنجش موفقیت اقدامات انجامشده چه شاخصهایی تعریف شده است؟
خطوط ریلی و مناطق صنعتی نیز باید در نقشه ریسک دیده شوند
وقتی گزارش علمی از مشاهده نشانههای فرونشست در مجاورت خطوط ریلی و برخی محدودههای صنعتی سخن میگوید، موضوع دیگر فقط یک مسئله محیطزیستی یا کشاورزی نیست.
زیرساختهای حملونقل، صنایع، تأسیسات آب و انرژی، راهها و سایر سرمایههای عمومی نیز باید در ارزیابی ریسک قرار گیرند.
عصر کار ادعا نمیکند این زیرساختها در اثر فرونشست آسیب دیدهاند؛ مطالبه این است که پیش از وقوع خسارت احتمالی، میزان ریسک آنها ارزیابی و برنامه پیشگیرانه ارائه شود.
فارس به یک نقشه عمومی و بهروز نیاز دارد
استانداری فارس میتواند با هماهنگی شرکت آب منطقهای، جهاد کشاورزی، میراث فرهنگی، راهآهن، شرکت شهرکهای صنعتی و سایر دستگاههای مرتبط، یک گزارش عمومی و بهروز از وضعیت فرونشست استان منتشر کند.
در این گزارش بهتر است مشخص شود:
پهنههای دارای خطر بیشتر کداماند؟
آخرین نرخ اندازهگیریشده فرونشست در هر پهنه چقدر است؟
میزان برداشت آب زیرزمینی در این مناطق چگونه کنترل میشود؟
چه تعداد چاه مجاز و غیرمجاز در این محدودهها وجود دارد؟
چند درصد چاههای هدف به کنتور هوشمند مجهز شدهاند؟
و برای حفاظت از آثار تاریخی و زیرساختهای حساس چه پروژههایی با چه زمانبندی در حال اجراست؟
مطالبه عصر کار؛ از هشدار تا برنامه اجرایی
هدف از طرح این پرسشها، متهم کردن هیچ دستگاه یا بخش اقتصادی نیست.
فرونشست پدیدهای تدریجی است و مدیریت آن نیز نیازمند تصمیمهای پیشگیرانه، دادههای دقیق و هماهنگی میان دستگاههای مختلف است.
فارس امروز هم داده علمی دارد، هم هشدار کارشناسی و هم بخشی از اقدامات اجرایی اعلام شده است.
آنچه اکنون اهمیت دارد، تبدیل این مجموعه به یک برنامه زمانبندیشده، قابل سنجش و قابل گزارش به مردم است.
پرسش عصر کار از استانداری فارس روشن است:
در پهنههایی که امروز نشانههای فرونشست گزارش میشود، چه دستگاهی، چه اقدامی، تا چه زمانی و با چه شاخصی مسئول کاهش ریسک است؟
هشدار علمی زمانی ارزشمند است که پیش از تبدیل شدن به خسارت، به تصمیم و اقدام منجر شود.
/پایان متن/
Sunday, 27 September , 2026