به گزارش پایگاه خبری تحلیلی عصر کار، عضو هیئت علمی بخش مهندسی راه، ساختمان و محیط زیست دانشگاه شیراز در این همایش با تشریح مکانیزمهای علمی و عوامل موثر بر فرونشست زمین، نسبت به روند نگرانکننده افت سطح آبهای زیرزمینی در استان فارس هشدار داد.
قاسم حبیبآگهی به تعریف پدیده فرونشست پرداخت و گفت: فرونشست، هرگونه تغییر و جابهجایی سطح زمین به سمت پایین است که گاه با تغییرات افقی نیز همراه میشود. این پدیده میتواند ناشی از عوامل مختلفی از جمله حفاریهای معدنی، تونلهای زیرزمینی، فرسایش درونی خاک و مهمتر از همه، پایینافتادن سطح آبهای زیرزمینی در اثر برداشت بیرویه آب باشد.
حبیبآگهی با اشاره به اینکه افت تراز آب زیرزمینی یکی از اصلیترین دلایل فرونشست در کشور است، افزود: در عمقهای ۲۰متری، هر متر کاهش سطح آب معادل یک تن بار اضافی بر هر متر مربع خاک وارد میکند، و در صورت افت چند دهمتری سطح آب، فشاری معادل وزن یک ساختمان چندین طبقه به خاک وارد میشود. این امر سبب تراکم تدریجی لایهها و فرونشست قابلتوجه زمین میشود.
به گفته این عضو هیئت علمی، میزان و شدت فرونشست تنها به افت سطح آب بستگی ندارد، بلکه جنس خاک و ضخامت لایههای رسوبی نیز تأثیرگذارند. خاکهای ریزدانه و رسی، به دلیل تراکمپذیری بالا، بیشترین نشست را تجربه میکنند.
وی با بیان اینکه فرونشست یک پدیده آنی نیست بلکه زمانبر است، تصریح کرد: دلیل این تأخیر، نفوذپذیری پایین خاک و زمان لازم برای مستهلک شدن فشارهای اضافی آب در منافذ خاک است. هرچه خاک ریزتر باشد، این فرآیند کندتر پیش میرود و فرونشست در بازه زمانی طولانیتر خود را نشان میدهد.
حبیبآگهی در ادامه به علل ایجاد ترکها، شکافها و شیارهای سطحی ناشی از فرونشست اشاره کرد و افزود: ناهمگنی در جنس یا ضخامت لایههای خاک، وجود لنزهای درشتدانه، جابهجاییهای گسلی و افت غیریکنواخت سطح آب زیرزمینی از عوامل اصلی بروز ترکها در سطح زمین است. در مناطقی که میزان برداشت آب در چاهها متفاوت است، نشستهای نامتوازن و در نتیجه شکافهای سطحی پدید میآیند.
وی با نمایش تصاویر متعددی از مناطق اطراف تخت جمشید و نقش رستم، تأکید کرد: تفاوت ضخامت لایهها در مجاورت کوهپایهها نسبت به دشتهای مرکزی، یکی از دلایل اصلی ترکهای مشاهدهشده در این مناطق است.
عضو هیئت علمی بخش مهندسی راه، ساختمان و محیط زیست دانشگاه شیراز همچنین از پیامدهای خطرناک این پدیده سخن گفت و افزود: فرونشست زمین میتواند به ترک در ساختمانها، آسیب به خطوط انتقال آب، برق و گاز، تخریب جادهها، تغییر مسیر راهآهن، کاهش ارزش زمین و حتی از بین رفتن پی ساختمانها منجر شود.
حبیبآگهی با اشاره به تحقیقات دانشجویان کارشناسی ارشد دانشگاه شیراز، بیان کرد: بررسیها نشان داده است که در مناطق دچار فرونشست، میزان نیروهای خمشی و برشی در لولههای مدفون زیر زمین بهقدری افزایش مییابد که میتواند از ظرفیت مجاز آنها فراتر رود و موجب شکست شبکههای حیاتی انتقال شود.
وی در ادامه درباره پدیده فروچالهها گفت: زمانی که سطح آب زیرزمینی پایین میآید، حفرههای کارستی در زیرزمین که پیشتر از آب پر بودند، ناگهان تحت فشار وزن لایههای بالایی قرار میگیرند. در نتیجه سقف این حفرهها فرو میریزد و فروچالههای ناگهانی در سطح زمین ایجاد میشود.این رخداد در خاکهای ماسهای و درشتدانه تدریجی است اما در خاکهای ریزدانه میتواند بهصورت ناگهانی و با دیوارههای قائم ظاهر شود؛ مانند فروچالههای مشاهدهشده در نزدیکی شهرستان استهبان.
حبیبآگهی به نتایج مطالعات انجامشده بر دشت شیراز پرداخت و گفت: در این پژوهشها که با بررسی نزدیک به ۲۰۰ گمانه ژئوتکنیکی و تحلیل دادههای معتبر انجام شده، فرونشست دشت شیراز در سناریوهای مختلف تغییر اقلیم شبیهسازی شده است. این یافتهها با مطالعات ماهوارهای اخیر مطابقت دارد و نشان میدهد که خطر در جنوب و شرق دشت شیراز بسیار بالاست.
وی خاطرنشان کرد: برای مقابله با این پدیده، پیشنهادهایی همچون مدیریت برداشت آبهای زیرزمینی، استفاده از زهکشهای طبیعی برای آبیاری فضای سبز شهری و هماهنگی میان نهادهای مرتبط ارائه شده است.
حبیبآگهی دتأکید کرد: تداوم افت سطح آب زیرزمینی بدون برنامهریزی، تهدیدی جدی برای پایداری زمین، زیرساختها و بافت تاریخی شیراز است و مقابله با آن نیازمند همکاری فوری دستگاههای اجرایی، دانشگاهها و نهادهای مدیریت منابع آب است.
/پایان متن/
Monday, 15 December , 2025